Contact maken met mensen met dementie zonder woorden maar door middel van muziek. Een manier die zelfs bij mensen die diep dement zijn nog werkt volgens Lies Joosten. Vanuit haar onderneming Arpalisa verzorgt ze therapeutisch harpspel. Ze bezoekt om de week twee woongroepen voor mensen met dementie bij zorgcentrum Vreedenhoff in Arnhem. Afgelopen woensdag mocht ik een ochtend met haar meekijken.

Ik vroeg me af wat Lies doet waardoor ze daadwerkelijk in contact komt met dementerende mensen. Wat zijn haar succesfactoren? Ik denk dat we daar veel van kunnen leren ook al speel je zelf geen harp. Met dit als belangrijkste vraag heb ik Lies woensdag geobserveerd en gesproken. In dit blog deel ik graag mijn bevindingen.

We hadden afgesproken elkaar iets voor tienen te ontmoeten in de Lobby van Vreedenhoff. Lies kwam wat later dan afgesproken binnen stormen. Ze liep in één streep door naar de woning. Toen ik haar aansprak herinnerde ze zich onze afspraak weer. Natuurlijk was ik van harte welkom, “loop maar mee” zei ze. Ze maakte een gehaaste indruk en ze vertelde dat ze druk was.

“Nu eerst even gronden”, zei ze. Lies haalde diep adem en werkelijk binnen enkele seconden veranderde ze van gehaast persoon naar iemand die met de volle aandacht in het hier en nu is. Daarna stapten we de woongroep binnen. Lies al harp spelend voorop. Na afloop legde Lies me uit hoe ze deze verandering voor elkaar krijgt.

Succesfactor 1:

Pas wanneer je met je volle aandacht bij de ander bent, in dit geval bij de persoon met dementie, kun je echt contact maken. Lies vertelde dat wanneer zij de woongroep binnenkomt ze al haar sores achter zich laat. Dit lukt haar door een korte oefening te doen om te aarden: Ze ademt diep in en uit. Daarna voelt ze haar hele lichaam en dan gaat ze met haar aandacht naar haar voeten. Ze voelt zichzelf dan gronden. Het helpt Lies ook een paar noten op de harp te spelen. Die trekken haar in het hier en nu.

Onderweg naar de woonkamer ontmoeten we een verzorgende. Deze verzorgende zei tegen Lies dat de boodschap gisteren duidelijk was over gekomen. Hij zou haar niet meer storen tijdens het harpspel in de woonkamer. Lies legde me uit dat ze een dag eerder aanwezig was bij een teamoverleg. Ze heeft met het team gesproken over de storende elementen in de woonkamer. Verzorgenden gingen bijvoorbeeld de afwasmachine uitpakken, luid praten of vuilniszakken vervangen. Tijdens het teamoverleg is Lies harp gaan spelen. De verzorgenden werden gevraagd met de ogen dicht te luisteren naar haar. Op dat moment ging de teamleider rinkelen met koffiekopjes. Zo konden ze zelf ervaren hoe storend dat is. Vooral voor mensen met dementie werken deze storende elementen averechts. Wanneer Lies contact heeft gemaakt hoeft er maar plots een luid geluid uit de keuken te komen en de magie is verbroken.

Succesfactor 2:

In het contact met mensen met dementie moet je voorkomen dat het verzwakte brein te veel prikkels krijgt. Zorg dat er geen verstoringen zijn op het moment dat je contact maakt. Koffie zetten is niet zo’n probleem maar wel de afwasmachine uitpakken of harde gesprekken voeren. Zo zette Lies bij binnenkomst de televisie uit. Denk ook aan een radio die op de achtergrond aan staat.

Tijdens het harpspel maakt Lies oogcontact met de mensen en ze lacht vriendelijk. Ze speelt met nabijheid en afstand. Zo heeft ze mij laten ervaren hoe het voelt als ze met de harp al spelend in je buurt komt. Je voelt de trillingen van de klanken die samen met het geluid binnenkomen. Soms pakt ze een hand van iemand vast en zingen ze samen liedjes. Lies probeert zo de verschillende zintuigen te stimuleren.

Succesfactor 3:

Contact maken zonder woorden maar door aandacht, melodie, ritme en klank. Het is vaak een combinatie van deze elementen die maken dat Lies de mensen raakt. Ze vertelde dat muziek nog lang blijft binnenkomen. Zoals ze zelf zo mooi zegt, “muziek dringt door in de mist van Alzheimer en brengt mensen tot rust”. Daarom adviseert ze zorgverleners om muziek te integreren in de dagelijkse zorghandelingen. Dat kan al heel eenvoudig door te neuriën. Wil je er meer over weten kun je kijken op: www.alzheimermuziekgeluk.nl

Eén dame reageerde heel zichtbaar op de muziek van Lies. Ze leek er enorm van te genieten. Dat zag ik doordat haar hoofd rondjes draaide in de maat van de muziek. Zelfs haar armen zwaaiden mee. Zingen kon ze niet meer maar ze mummelde wel mee met de liedjes. Bij andere mensen was het effect voor mij minder zichtbaar. Lies zelf is erop getraind en vertelde me na afloop dat ze let op kleine signalen zoals een oogopslag. Haar was deze ochtend opgevallen dat een meneer nu voor de eerste keer even heeft meegeklopt met zijn handen op tafel.

Succesfactor 4:

Let op de ogenschijnlijk kleine signalen die een blijk geven van contact. Zo was er een dame die de harp even mocht bespelen. Deze dame zag dat ze zelf witte vingers had. Daar werd ze zich bewust van en dat benoemde ze. Lies legde me naderhand uit dat dit is waar ze het voor doet. De mensen met dementie weer even laten ervaren dat ze leven.

Lies volgt het ritme van de mensen. Ze past haar harpspel daarop aan. Zo gaat ze bijvoorbeeld mee in de emotie. Ze vertelde me na afloop dat wanneer iemand verdrietig is ze een melodie speelt die past bij het verdriet. Het is goed dat mensen die normaal nooit emotie tonen even dat verdriet voelen. Daarna haalt ze deze mensen wel weer uit het verdriet met een vrolijkere melodie.

Succesfactor 5:

Je kunt emoties sturen door eerst mee te gaan in de emotie van de ander. Nadat je de ander volgt kun je langzaam de leiding overnemen en de ander voorzichtig meenemen naar een andere emotie. Daarmee bereik je waardevol contact en ontspanning.

Na afloop zei Lies dat het hard werken was deze ochtend. Er was een dame die erg onrustig werd van het harpspel. Lies zette alle zeilen bij. Wat Lies ook probeerde, ze ontspande niet. Later hoorden we van de verzorgende dat deze dame nodig naar de wc moest.

De verzorgende vertelde me dat het effect van het harpspel wisselend is op de mensen. Sommige mensen worden helemaal ontspannen en anderen worden juist druk. Hoe iemand reageert kan per dag verschillend zijn. Lies doet haar uiterste best om een balans te vinden tussen de reacties van de mensen. Voor sommige mensen speelt ze een heel liedje in de nabijheid en andere mensen laat ze bewust meer op afstand genieten.

Ook voor de verzorgenden wil Lies er zijn. Hoe fijn is het als zij even een uurtje kunnen genieten met de bewoners van het harpspel. Tussendoor speelt ze bijvoorbeeld weleens een bekende popsong voor het personeel.

Ik wil Lies en de bewoners en verzorgenden van Vreedenhoff bedanken dat ik deze bijzondere ochtend mocht meebeleven!

Meer inspiratie?

In schrijf graag over mijn ervaringen in de ouderenzorg. Daarmee wil ik zorgverleners inspireren om met aandacht en trots te werken met cliënten. Dat doe ik in de vorm van blogs en ik heb een magazine geschreven voor zorgverleners. Daarin geef ik tips hoe je goed voor jezelf kunt zorgen. Want pas als je goed voor jezelf zorgt kun je dat ook voor cliënten. Je kunt het magazine gratis downloaden door hieronder je e-mailadres in te vullen.

(Visited 347 times, 1 visits today)